Cùng với việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, công tác tổ chức và quản lý lễ hội đầu năm đang được các địa phương siết chặt hơn theo hướng bài bản, minh bạch và đúng quy định. Một trong những yêu cầu trọng tâm hiện nay là ngăn chặn tình trạng lợi dụng lễ hội để hoạt động mê tín dị đoan, trục lợi, làm sai lệch giá trị văn hóa và ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Công văn số 155/BVHTTDL-VP năm 2026 đề nghị các tỉnh, thành phố tổ chức các hoạt động văn hóa phục vụ nhân dân đón Tết Bính Ngọ 2026 vui tươi, lành mạnh, an toàn, tiết kiệm. Trong đó, nhấn mạnh việc thực hiện nghiêm các quy định về quản lý và tổ chức lễ hội; đề cao trách nhiệm nêu gương của cán bộ, công chức; tăng cường vai trò của người đứng đầu trong quản lý lễ hội tại địa phương.

Theo yêu cầu của Bộ, các địa phương phải chủ động xây dựng và triển khai kế hoạch tổ chức lễ hội bảo đảm trang trọng, đúng nghi lễ truyền thống, không phô trương, lãng phí; phát huy vai trò chủ thể của nhân dân. Đồng thời, cần rà soát, loại bỏ hoặc điều chỉnh các tập tục không còn phù hợp; hạn chế tối đa việc đốt vàng mã, rải tiền lẻ sai quy định; kiên quyết ngăn chặn các hành vi lợi dụng lễ hội để tổ chức cúng bái, xem bói, giải hạn, cờ bạc trá hình nhằm trục lợi.

Lễ hội chùa Hương 2026 thu hút nhiều du khách.

Thực tế cho thấy, bên cạnh nhiều địa phương làm tốt công tác quản lý, vẫn còn không ít lễ hội xuất hiện tình trạng “dịch vụ tâm linh” biến tướng như viết sớ thuê, xem tướng số, cúng sao giải hạn thu tiền với giá cao. Những hoạt động này không chỉ gây phản cảm mà còn làm méo mó ý nghĩa văn hóa của lễ hội, tạo dư luận không tốt trong xã hội.

Về chế tài, pháp luật hiện hành đã có quy định cụ thể. Khoản 4 và khoản 7, Điều 14, Nghị định số 38/2021/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng đối với hành vi tham gia hoạt động mê tín dị đoan trong lễ hội; phạt từ 15 đến 20 triệu đồng đối với hành vi tổ chức hoạt động mê tín dị đoan. Trường hợp nghiêm trọng, hành vi này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 320 Bộ luật Hình sự năm 2015. Tuy nhiên, trên thực tế, việc phát hiện và xử lý vẫn còn gặp khó khăn do hoạt động mê tín thường diễn ra dưới nhiều hình thức tinh vi, khó phân định ranh giới giữa tín ngưỡng truyền thống và hành vi trục lợi.

PGS, TS Bùi Quang Thắng, chuyên gia văn hóa, cho rằng, lễ hội vốn là không gian sinh hoạt cộng đồng, nơi con người tìm về cội nguồn, củng cố niềm tin và sự gắn kết xã hội. Nếu không quản lý tốt, lễ hội rất dễ bị thương mại hóa hoặc bị lợi dụng để trục lợi cá nhân. Theo ông, điều quan trọng không chỉ là xử phạt mà còn phải nâng cao nhận thức của người dân. Khi người tham gia hiểu rõ giá trị đích thực của lễ hội và phân biệt được tín ngưỡng với mê tín dị đoan, các hành vi biến tướng sẽ tự bị thu hẹp.

PGS, TS Bùi Quang Thắng cũng đề xuất cần tăng cường công khai, minh bạch trong tổ chức lễ hội; quy định rõ khu vực, nội dung được phép thực hiện; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền về nếp sống văn minh khi tham gia lễ hội. Chính quyền cơ sở phải chủ động nắm tình hình, kịp thời chấn chỉnh ngay từ đầu mùa lễ hội, không để vi phạm kéo dài rồi mới xử lý.

Để lễ hội thực sự là không gian văn hóa lành mạnh, việc quản lý không thể chỉ dừng ở văn bản chỉ đạo mà cần sự vào cuộc đồng bộ của các cấp chính quyền, ban tổ chức lễ hội và chính người dân. Khi các giá trị truyền thống được tôn trọng, các hành vi mê tín dị đoan bị ngăn chặn kịp thời, lễ hội mới phát huy đúng vai trò là điểm tựa tinh thần của cộng đồng trong những ngày đầu năm mới.