Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là một đợt cao điểm xử lý vi phạm từ ngày 7-5 đến ngày 30-5-2026. Sâu xa hơn, đây là một thông điệp mạnh mẽ về kỷ cương phát triển: Trong kỷ nguyên kinh tế tri thức, kinh tế số và công nghiệp văn hóa, bảo vệ sở hữu trí tuệ chính là bảo vệ môi trường sáng tạo, bảo vệ người làm ăn chân chính, bảo vệ niềm tin thị trường và bảo vệ tương lai phát triển của đất nước.

Sở hữu trí tuệ - thước đo của một nền kinh tế sáng tạo

Trong nhiều năm qua, chúng ta nói nhiều đến đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, công nghiệp văn hóa, khởi nghiệp, thương hiệu quốc gia và khát vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao. Nhưng để những mục tiêu ấy đi vào thực chất, không thể thiếu một nền tảng rất quan trọng: Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Sở hữu trí tuệ không phải là khái niệm xa lạ, càng không phải là câu chuyện riêng của luật sư, nhà sáng chế, doanh nghiệp hay nghệ sĩ. Đó là quyền đối với những giá trị được tạo ra từ trí tuệ, tài năng, công sức, sự sáng tạo và đầu tư của con người. Một nhãn hiệu, một sáng chế, một kiểu dáng công nghiệp, một bộ phim, một ca khúc, một cuốn sách, một trò chơi điện tử, một chương trình truyền hình, một thiết kế, một phần mềm, một chỉ dẫn địa lý… đều là tài sản. Thậm chí, trong nền kinh tế hiện đại, đó còn là loại tài sản ngày càng có giá trị lớn hơn, bởi nó tạo ra khác biệt, năng lực cạnh tranh và giá trị gia tăng.

Ảnh minh họa: baochinhphu.vn

Chúng ta không thể xây dựng một nền kinh tế sáng tạo nếu thành quả sáng tạo không được bảo vệ. Không ai có thể yên tâm đầu tư cho một bộ phim nếu phim vừa ra rạp đã bị quay lén, phát tán lậu trên mạng. Không ai có thể dốc tâm huyết cho một ca khúc, một vở diễn, một cuốn sách, một trò chơi điện tử nếu sản phẩm ấy bị sao chép, khai thác, thương mại hóa trái phép. Không doanh nghiệp nào có thể xây dựng thương hiệu lâu dài nếu hàng giả, hàng nhái, sản phẩm xâm phạm nhãn hiệu vẫn tồn tại công khai trên thị trường.

Vì vậy, Công điện 38 có ý nghĩa như một lời nhắc rất nghiêm túc: Tôn trọng sở hữu trí tuệ là tôn trọng lao động sáng tạo; bảo vệ sở hữu trí tuệ là bảo vệ động lực phát triển. Khi quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm, thiệt hại không chỉ thuộc về một tác giả, một doanh nghiệp hay một chủ thể quyền cụ thể. Lớn hơn, đó là sự tổn thương của môi trường sáng tạo, là sự méo mó của thị trường, là sự suy giảm niềm tin của nhà đầu tư, người tiêu dùng và những người đang nỗ lực tạo ra giá trị thật.

Ở góc độ văn hóa, vấn đề này càng sâu sắc. Trong công nghiệp văn hóa, bản quyền chính là “mạch máu” nuôi dưỡng sáng tạo. Điện ảnh, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, mỹ thuật, thiết kế, thời trang, xuất bản, quảng cáo, trò chơi điện tử, du lịch văn hóa, nội dung số… đều dựa trên tài sản trí tuệ. Nếu bản quyền bị xem nhẹ, công nghiệp văn hóa sẽ khó trở thành ngành kinh tế quan trọng. Nếu người sáng tạo không thể sống được bằng sản phẩm của mình, chúng ta khó có những tác phẩm lớn, thương hiệu lớn, nền tảng văn hóa số mạnh và những sản phẩm có khả năng đi ra thế giới.

Công điện 38 vì thế không chỉ có ý nghĩa pháp lý hay hành chính. Nó còn có ý nghĩa văn hóa. Nó đặt ra yêu cầu xây dựng một chuẩn mực xã hội mới: Không thể coi việc xem phim lậu, nghe nhạc lậu, đọc sách lậu, dùng phần mềm lậu, mua hàng giả, hàng nhái là chuyện bình thường. Một xã hội văn minh không thể phát triển bằng thói quen hưởng thụ thành quả trí tuệ của người khác mà không trả giá xứng đáng. Một quốc gia muốn vươn lên bằng sáng tạo phải bắt đầu từ văn hóa tôn trọng sáng tạo.

Yêu cầu lập lại kỷ cương trong môi trường số

Điểm đáng chú ý của Công điện 38 là tinh thần chỉ đạo quyết liệt, có thời hạn, có trọng tâm và có sự phối hợp liên ngành. Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương và lực lượng chức năng ra quân trên phạm vi toàn quốc từ ngày 7-5 đến ngày 30-5-2026, tập trung nguồn lực, triển khai ngay các biện pháp cần thiết để đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đây không phải là sự vào cuộc mang tính hình thức. Công điện nêu rõ yêu cầu xử lý nghiêm theo quy định pháp luật, với tinh thần “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Đó là thông điệp rất quan trọng trong bối cảnh tình trạng xâm phạm sở hữu trí tuệ vẫn diễn biến phức tạp, nhất là trên môi trường số, thương mại điện tử và các nền tảng xuyên biên giới.

Trước đây, khi nói đến vi phạm sở hữu trí tuệ, nhiều người thường nghĩ đến hàng giả, hàng nhái, sách in lậu, băng đĩa lậu. Nhưng hiện nay, hành vi vi phạm đã tinh vi hơn, nhanh hơn, có tổ chức hơn và khó kiểm soát hơn. Một website lậu có thể vận hành như một doanh nghiệp bất hợp pháp, thu lợi từ quảng cáo, tài trợ, dữ liệu người dùng, thậm chí từ thanh toán trực tuyến. Một bộ phim, một chương trình truyền hình, một trận đấu, một gameshow có thể bị phát tán trên nhiều nền tảng chỉ sau vài phút. Một ca khúc, một hình ảnh, một giọng nói, một tác phẩm nghệ thuật có thể bị sao chép, cắt ghép, tái tạo bằng công nghệ mới.

Chính vì vậy, chống xâm phạm sở hữu trí tuệ trong thời đại số không thể làm theo cách cũ. Không thể chỉ xử lý một vài điểm bán hàng, một vài đường link, một vài tài khoản nhỏ lẻ. Cần đánh vào cả hệ thống vận hành vi phạm: Người tổ chức, người quản trị, máy chủ, tên miền, dòng tiền quảng cáo, phương thức thanh toán, các kênh phân phối và những chủ thể tiếp tay. Cần có sự phối hợp giữa công an, khoa học và công nghệ, văn hóa, thông tin và truyền thông, quản lý thị trường, hải quan, biên phòng, cảnh sát biển, tòa án, viện kiểm sát và chính quyền địa phương.

Tinh thần đó đã được thể hiện rõ trong Công điện 38. Bộ Công an được giao chủ trì xác minh, điều tra, khởi tố một số vụ án nghiêm trọng liên quan đến quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý; đồng thời triệt phá các website và tổ chức điều hành website vi phạm bản quyền trực tuyến có lượng truy cập lớn, nhất là trong các lĩnh vực phim, âm nhạc, trò chơi điện tử di động, chương trình truyền hình. Bộ Quốc phòng được yêu cầu chỉ đạo lực lượng bộ đội Biên phòng, Cảnh sát biển và các lực lượng liên quan phối hợp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý vi phạm. Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao được đề nghị đẩy mạnh kiểm sát, xét xử, tập trung vào một số vụ án điển hình để tạo sức răn đe.

Đặc biệt, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao vai trò quan trọng trong việc cung cấp ý kiến chuyên môn, kết luận giám định phục vụ xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, đồng thời tổng hợp báo cáo nhanh hằng ngày, báo cáo định kỳ gửi Thủ tướng Chính phủ trong suốt đợt cao điểm. Đây là điểm rất đáng chú ý, bởi xử lý sở hữu trí tuệ không chỉ cần quyết tâm, mà còn cần chứng cứ, chuyên môn và năng lực giám định. Một vụ việc có được xử lý nghiêm, đúng, đủ sức thuyết phục hay không phụ thuộc rất lớn vào khả năng xác định vi phạm, chứng minh thiệt hại và làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan.

Từ góc nhìn quản trị, Công điện 38 cho thấy một cách tiếp cận đáng ghi nhận: Không để sở hữu trí tuệ trở thành vùng trống trong thực thi pháp luật; không để môi trường số trở thành nơi vi phạm có thể ẩn danh, luồn lách, né tránh trách nhiệm; không để người sáng tạo và doanh nghiệp chân chính phải tự mình chống chọi với các hành vi xâm phạm có tổ chức.

Đó cũng là yêu cầu của một Nhà nước kiến tạo phát triển trong giai đoạn mới: Kiến tạo không chỉ là ban hành chính sách khuyến khích sáng tạo, mà còn là bảo vệ môi trường để sáng tạo được nuôi dưỡng; không chỉ là kêu gọi doanh nghiệp đầu tư, mà còn là bảo vệ họ trước cạnh tranh bất chính; không chỉ là nói về công nghiệp văn hóa, mà còn là xây dựng nền tảng pháp lý, thị trường và xã hội để công nghiệp văn hóa phát triển lành mạnh.

Từ xử lý vi phạm đến xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền

Một đợt cao điểm là cần thiết, nhưng để tạo chuyển biến bền vững, tinh thần của Công điện 38 cần được tiếp nối bằng một chiến lược dài hạn. Bởi thực tế cho thấy, vi phạm sở hữu trí tuệ là loại vi phạm có khả năng tái diễn rất cao. Website lậu có thể đóng hôm nay, mở lại ngày mai bằng tên miền khác. Hàng giả có thể tạm dừng ở địa điểm này, chuyển sang địa điểm khác. Tài khoản vi phạm có thể bị xóa rồi xuất hiện dưới tên mới. Nếu chỉ dừng ở một chiến dịch, hiệu quả sẽ khó bền vững.

Vì thế, sau cao điểm cần duy trì cơ chế thực thi thường xuyên, liên tục, có dữ liệu, có giám sát, có công khai kết quả và có xử lý điển hình. Những vụ việc lớn cần được đưa ra xét xử nghiêm minh để tạo sức răn đe. Những hành vi tiếp tay, hưởng lợi từ vi phạm cũng cần bị xử lý, nhất là dòng tiền quảng cáo và các kênh phân phối nội dung lậu. Bởi trong nhiều trường hợp, vi phạm bản quyền không còn là hành vi tự phát của cá nhân, mà là một mô hình kinh doanh bất hợp pháp.

Cùng với xử lý nghiêm, cần phát triển thị trường hợp pháp. Đây là điều rất quan trọng. Muốn người dân không xem phim lậu, nghe nhạc lậu, đọc sách lậu, dùng phần mềm lậu, thì phải có các dịch vụ hợp pháp thuận tiện, giá hợp lý, chất lượng tốt, dễ tiếp cận. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chống vi phạm bản quyền hiệu quả không thể chỉ dựa vào cấm đoán và xử phạt. Nó phải đi cùng với phát triển các nền tảng chính thức, tạo thói quen tiêu dùng văn hóa văn minh, hiện đại.

Đối với lĩnh vực văn hóa, đây là cơ hội để nhìn lại toàn bộ hệ sinh thái bản quyền. Chúng ta cần hỗ trợ tác giả, nghệ sĩ, nhà sản xuất, doanh nghiệp văn hóa trong đăng ký, quản lý, định giá, khai thác và bảo vệ quyền. Cần phát triển các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả, quyền liên quan theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch. Cần xây dựng cơ sở dữ liệu bản quyền, ứng dụng công nghệ nhận diện vi phạm, tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, hiệp hội nghề nghiệp và nền tảng số.

Quan trọng hơn, cần xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền từ trong xã hội. Pháp luật chỉ thật sự có sức sống khi trở thành chuẩn mực ứng xử. Trẻ em cần được giáo dục rằng đạo văn là sai, lấy hình ảnh không xin phép là sai, sử dụng tác phẩm của người khác mà không ghi nguồn là sai. Sinh viên cần hiểu rằng sáng tạo không thể bắt đầu từ sao chép. Cán bộ, công chức, viên chức cần nêu gương trong sử dụng phần mềm, tài liệu, hình ảnh, dữ liệu có bản quyền. Doanh nghiệp cần coi sở hữu trí tuệ là tài sản chiến lược. Cơ quan báo chí, truyền thông cần góp phần hình thành thói quen tiêu dùng văn hóa có trách nhiệm.

Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh, câu chuyện sở hữu trí tuệ sẽ còn phức tạp hơn. AI có thể hỗ trợ sáng tạo, nhưng cũng có thể làm gia tăng nguy cơ sao chép, tái tạo, khai thác trái phép dữ liệu, hình ảnh, giọng nói, phong cách nghệ thuật và tác phẩm. Vì vậy, bảo vệ sở hữu trí tuệ trong thời gian tới phải gắn với quản trị dữ liệu, đạo đức công nghệ, trách nhiệm nền tảng và bảo vệ quyền của con người trong môi trường số.

Ở tầm sâu xa, Công điện 38 đặt ra một vấn đề về lựa chọn phát triển. Chúng ta muốn xây dựng một Việt Nam sáng tạo hay một thị trường dễ dãi với sao chép? Chúng ta muốn khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào thương hiệu, công nghệ, thiết kế, nội dung, hay để hàng giả, hàng nhái, sản phẩm lậu làm suy yếu người làm ăn chân chính? Chúng ta muốn công nghiệp văn hóa trở thành động lực phát triển, hay chấp nhận để sản phẩm văn hóa bị khai thác bất hợp pháp khiến người sáng tạo không sống được bằng nghề?

Trả lời những câu hỏi ấy cũng chính là trả lời vì sao Công điện 38 có ý nghĩa lớn hơn một văn bản chỉ đạo hành chính. Đó là lời khẳng định rằng Việt Nam không chấp nhận phát triển bằng sao chép, không dung túng cho gian lận, không để lao động trí tuệ bị xem nhẹ. Đó là cam kết xây dựng một môi trường phát triển dựa trên kỷ cương, công bằng, sáng tạo và văn hóa.

Công điện 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026 là một chỉ đạo kịp thời, quyết liệt và cần thiết. Nhưng ý nghĩa lớn nhất của Công điện không chỉ nằm ở việc xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong một đợt cao điểm, mà ở thông điệp phát triển mà nó gửi tới toàn xã hội: Muốn đất nước vươn lên bằng tri thức, sáng tạo và văn hóa, chúng ta phải biết bảo vệ trí tuệ Việt Nam.

Bảo vệ sở hữu trí tuệ là bảo vệ người sáng tạo, bảo vệ doanh nghiệp chân chính, bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ môi trường đầu tư và bảo vệ uy tín quốc gia. Với văn hóa, đó còn là bảo vệ phẩm giá của lao động nghệ thuật, bảo vệ mạch nguồn của công nghiệp văn hóa, bảo vệ sức mạnh mềm Việt Nam trong thời đại hội nhập.

Một quốc gia muốn kiến tạo tương lai không thể chỉ dựa vào tài nguyên hữu hạn, mà phải biết khai phóng tài nguyên vô hạn của trí tuệ, tài năng, bản sắc và khát vọng con người. Công điện 38 vì thế cần được thực hiện nghiêm túc, bền bỉ, không chỉ bằng các biện pháp xử lý vi phạm, mà còn bằng việc xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền, tôn trọng sáng tạo và tôn trọng giá trị thật. Bảo vệ trí tuệ Việt Nam hôm nay chính là kiến tạo tương lai Việt Nam ngày mai.